احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

187

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

عجالة شدت اختلافات و وخامت وضعيات به حدى افق بهارستان را تيره‌وتار ساخته كه نميتوان عقيده اظهار داشت و باز بايد صبر كرد و ديد چه مىشود و روزگار پريشان ايران چه سروسامانى پيدا مىكند . » پنجشنبه 15 ژوئيه 1915 شاه باحترام تمايل اكثريت مجلس مجددا شاهزاده عين الدوله را مأمور بتشكيل كابينه كرد . امشب در سفارت اطريش شامى داده شد شاهزاده نصرة السلطنه و معين الوزاره رئيس كابينه وزارت امور خارجه دعوت شده بودند كه از رويه حقيقى دربار و دستگاه دولتى مطالبى استنباط شود . جمعه 16 ژوئيه 1915 ( سوم رمضان 1333 ) شاهزاده عين الدوله وكلاء را به منزل خود دعوت كرد كه در خصوص تشكيل كابينه تبادل افكار نمايد وكلاى دموكرات از رفتن به منزل عين الدوله استنكاف ورزيدند و قرار شد شاهزاده شب بمجلس آمده با نمايندگان دموكرات مذاكره نمايد و لكن چون اعليحضرت عين الدوله و مؤتمن الملك را به قصر صاحبقرانيه احضار نمود رئيس الوزراء نتوانست در مجلس حاضر شود . مارلينگ وزيرمختار انگليس بار حضور خواسته و امروز ظهر در صاحبقرانيه شرفياب شده و راجع به قتل يك كلنل و يك كاپيتن انگليسى و چهار نفر هندى كه چند روز قبل بدست اشخاص غيرمعلوم در بوشهر اتفاق افتاده بود با لحن بسيار شديد و غيرعادى پرتست نمود . شنبه 17 ژوئيه 1915 جلسه علنى مجلس انعقاد نيافت و جلسه خصوصى پنج ساعت طول كشيد مذاكرات راجع بكابينه بود و بالاخره به جائى منتهى نشد . محتشم السلطنه و حاج امير نظام و امين الملك براى ملاقات با شاهزاده عين الدوله رئيس الوزراء به مجيديه رفتند . دوشنبه 19 ژوئيه 1915 برحسب اخطارى كه از طرف مؤتمن الملك رئيس مجلس براى جلسه خصوصى شد دو ساعت از شب گذشته عدهء از نمايندگان حاضر شده شاهزاده عين الدوله هم حضور بهم رسانيد و در باب كابينه گفتگوى مفصل به عمل آمد ولى تحصيل نتيجه بجلسه شب چهارشنبه محول گرديد . سه‌شنبه بيستم ژوئيه 1915 بعد از افطار شاهزاده عين الدوله بمجلس آمده و براى خاتمه دادن ببحران در هيئت رئيسه بعضى مذاكرات نموده و بالاخره بطور قطعى اظهار داشت بدون رعايت يكى از دو شق ذيل زيربار مسئوليت رياست وزراء نخواهد رفت : اول - كابينه او مركب از همان وزراء سابق خواهد بود بدون استثناء و مجلس رأى اعتماد خود را همانطور كه نسبت به شخص او اظهار ميدارد در مورد اعضاء كابينه هم ابراز نمايد . دوم - اگر اكثريت مجلس ميل بترميم كابينه دارند استيضاح‌كنندگان استيضاح خود را پس بگيرند تا رئيس دولت در ترميم كابينه مصادف بمحظورات سياسى كه از استيضاح مزبور توليد گشته نشود و در آتيه هم استيضاحى از اين كابينه به عمل نيايد ! چون از طرف دموكراتها و بيطرفها جواب مساعد داده نشد شاهزاده عين الدوله مجددا استعفاى قطعى خويش را تقديم داشت . در همين جلسه از طرف شاهزاده سليمان ميرزا ليدر حزب دموكرات بعضى كلمات خشن و مستهزانه بشاهزاده عين الدوله گفته شد . چهارشنبه 21 ژوئيه 1915 بعد از افطار جلسه خصوصى در بهارستان منعقد بود تلفنى از طرف شاه بمؤتمن الملك رئيس مجلس رسيد مبنى بر اينكه استعفاى عين الدوله پذيرفته شده و ديگر عودت نخواهد كرد